Istnieje pewien wzorzec, który w branży tech stał się niemal normą: ambitny projekt open source zdobywa popularność → pojawia się VC → startup → IPO lub akwizycja → enshittification. Użytkownicy forują, zaczynają od nowa, i cykl trwa. Ale nie każdy projekt idzie tą ścieżką. Niektóre po prostu trwają — stabilne, utrzymywane przez pasjonatów, bez venture money, bez growth hackingu. Robią jedno, robią to dobrze i nie mają ambicji zostania jednorożcem. Kilka takich, których używam lub śledzę. --- ## Narzędzia do zarządzania informacją i wiedzą **[Joplin](https://joplinapp.org/)** — notatnik open source, lokalny, z E2E szyfrowaniem i synchronizacją przez Nextcloud / Dropbox. Istnieje od 2017, ma stabilną bazę użytkowników, żadnych aspiracji korporacyjnych. Dobra alternatywa dla Notion czy Evernote dla tych, którym zależy na prywatności. **[[Obsidian]]** — jeden z ciekawszych case studies w całej branży narzędzi do wiedzy. Technicznie closed-source, ale zbudowany na filozofii, którą jego CEO Steph Ango (znany jako kepano) nazywa *"file over app"*: pliki są ważniejsze niż aplikacja. Lokalne pliki Markdown, zero vendor lock-in, format, który przeżyje narzędzie. Obsidian to mały zespół — kilka osób — który obsługuje miliony użytkowników bez ani jednego dolara od inwestorów. Świadomie. Ango napisał na swoim blogu esej o "VCware" — oprogramowaniu finansowanym przez VC, które musi eksitować, przejąć albo zbankrutować, i w procesie tym staje się gorsze. Obsidian wybrał inną drogę: 100% user-supported. Przychód wyłącznie z subskrypcji Sync i Publish. Model działa dlatego, że społeczność dostała otwarty plugin API — i z niego skorzystała. Tysiące wtyczek pisanych przez zewnętrznych deweloperów, motywy, snippety CSS. Ango sam był community contributorem, zanim w 2023 został CEO. Zna tę społeczność od środka. Jeśli jutro Obsidian zniknie, twoje notatki zostają — zwykłe pliki .md, które otworzy każdy edytor tekstowy. To jest właśnie filozofia otwartości w praktyce, niezależnie od licencji. **[Zotero](https://www.zotero.org/)** — zarządzanie bibliografią i źródłami. Darmowe, open source, utrzymywane przez Roy Rosenzweig Center for History and New Media. Istnieje od 2006. Akademicy na całym świecie używają go do doktoratów. Żadnej monetyzacji core funkcji. --- ## Prywatność i bezpieczeństwo **[Bitwarden](https://bitwarden.com/)** — menedżer haseł, open source, audytowany. Kod na GitHubie. Można samodzielnie hostować. Ma model płatny dla team features, ale core jest i pozostanie darmowy. Pokazuje, że open source i zrównoważony biznes mogą iść razem. **[uBlock Origin](https://github.com/gorhill/uBlock)** — blokowanie reklam. Jeden maintainer (gorhill), kilkanaście lat ciągłego rozwoju, zero monetyzacji, zero sprzedaży danych. Jeden z najlepszych przykładów projektu, który robił jedno i robił to bezkompromisowo. W 2024 Manifest V3 w Chrome próbował to ograniczyć — gorhill odpowiedział: w Firefox działa bez zmian. **[Signal](https://github.com/signalapp)** — komunikator. Non-profit Signal Foundation. Protokół otwarty, używany przez WhatsApp (bez informowania użytkowników, że to Signal Protocol pod spodem). Dostaje granty, nie venture capital. --- ## Narzędzia developerskie bez VC **[Helix](https://helix-editor.com/)** — edytor tekstu inspirowany Vim i Kakoune, pisany w Rust. Projekt hobbystyczny, który urósł do narzędzia używanego przez tysiące deweloperów. Maintainerzy pracują na nim po godzinach. Przykład, że "post-modern text editor" to nie musi być Electron i 200MB RAM. **[Zellij](https://zellij.dev/)** — multiplexer terminalowy (alternatywa dla tmux). Rust, szybki, z lepszym UX niż tmux. Finansowany przez GitHub Sponsors i Open Collective. Jeden z lepszych przykładów jak community funding może utrzymać projekt. **fd** i **ripgrep** — zamienniki `find` i `grep` w Rust. Dramatycznie szybsze, lepszy interfejs. Maintainerzy (sharkdp i BurntSushi) to osoby prywatne, projekty utrzymywane z pasji. ripgrep jest domyślnym backendem wyszukiwania w VS Code — używa go kilkadziesiąt milionów ludzi, maintainer nie jest milionerem. --- ## Self-hosted i własna infrastruktura **[Nextcloud](https://nextcloud.com/)** — własna chmura: pliki, kalendarz, kontakty, wideokonferencje. Open source, self-hostowany. Firma istnieje (Nextcloud GmbH), ale core pozostaje AGPL. Jedna z lepszych odpowiedzi na pytanie jak zbudować zrównoważony biznes wokół open source. **[Paperless-ngx](https://github.com/paperless-ngx/paperless-ngx)** — zarządzanie dokumentami z OCR. Fork projektu, który umarł, przejęty przez społeczność, aktywnie rozwijany. Klasyczny przykład jak open source "wskrzesza" martwe projekty. **[Immich](https://immich.app/)** — self-hosted alternatywa dla Google Photos. Urósł z projektu weekendowego do jednego z najszybciej gwiazdkowanych repo na GitHubie w 2023. Deweloper zarabia przez GitHub Sponsors — bez VC, bez inwestorów. --- ## Wspólny mianownik Wszystkie te projekty łączy kilka rzeczy: - robią jedno i robią to dobrze - nie mają ambicji zostania platformą - maintainerzy komunikują się z użytkownikami publicznie (issues, discussions) - kod jest czytelny, licencja jasna - przeżyją swoich twórców — mogą być forkowane To nie jest nostalgia za "starym dobrym open source". To obserwacja, że obok VC-funded startupów istnieje inny świat — i cicho dostarcza wartość milionom ludzi bez konferencji prasowych. Warto go śledzić. [github.com/trending](https://github.com/trending) to dobry start.